भाग ४- वर्गात शिकवताना (२)

पहिल्याच सेमिस्टर मध्ये दोन वेगळे विषय शिकवण्याचा आलेला ताण हळूहळू कमी होत गेला. वर्गातली lectures जास्तीत जास्त interactive व्हायला लागली आणि हे interaction वर्गाबाहेरही चालू राहिलं. त्याच सेमिस्टर मधे एके दिवशी फायनल इयरचे काहीजण भेटायला आले. त्यांनी विचारलं की "सर,  तुम्ही TY ला MQC मधला interferometry हा chapter कुठल्या पुस्तकामधून शिकवणार आहात?"   मला नीटसं काही कळलं नाही. कारण तोपर्यंत माझं हातावरचं पोट होतं . म्हणजे रोज त्या दिवशीच्या किंवा दुसर्‍या दिवशीच्या लेक्चरची पूर्वतयारी करायची आणि जाऊन शिकवायचं. फार पुढची तयारी केलेली नव्हती. मग ती मुलचं म्हणाली की नेहमीच्या textbook पेक्षा interferomtery चा chapter अमुक अमुक पुस्तकात जास्त चांगला दिलाय. एवढेच नाही तर लायब्ररीमधून त्यांनी ते पुस्तकही आणून दिलं. विद्यार्थ्यांनी शिक्षकाला आणि indirectly ज्युनियर शिक्षकाला अशी मदत केल्याचे उदाहरण विरळाच ना! नंतर मग मी पण त्याच chapter च्या सविस्तर छापील नोटस्  तयार करून circulate केल्या. Two way resource sharing ची ही परंपरा मग पुढे अशीच चालत राहिली. ई-बुक आणि सॉफ्ट कॉपी चा जमाना चालू झाल्यावरसुद्धा ... माझी एकुण दहा लायब्ररी कार्ड मुलांनीच जास्ती वापरली.

   पुढच्या semester पासून मग जरा आवाक्यातले विषय मिळायला लागले. सुरुवात झाली ती Machine Design आणि Automobile Engineering पासून. प्रत्येक विषय शिकवताना आधी स्वतःच्या नोट्स तयार करायच्या आणि वर्गात शिकवताना पुस्तक घेऊन जायचं नाही. त्याऐवजी स्वतः काढलेल्या नोट्स घेऊन जायच्या असा शिरस्ता पाडला होता. सुट्या कागदांवर नोट्स काढून फाईलला लावायला सुरुवात केली. नंतर परत काही वेगळा मुद्दा कळला तर भर घालायला सोपं जायचं. प्रत्येक विषयाची एक अशा खूप files तयार होत गेल्या.

     पहिल्यांदा Machine Designs शिकवताना एक गंमत घडली. पुस्तकातली examples  वर्गात घ्यायची नाहीत असं ठरवल्यामुळे मी स्वतः प्रॉब्लेम तयार करायचो आणि प्रॉब्लेमला धरून अनेक मुद्दे चर्चेला येतील असा प्रयत्न करायचो. Design of shaft शिकवताना वेगवेगळ्या design attributes चा विचार करत गेलं की डिझाईन कसं बदलत जातं हे पण विद्यार्थ्यांना समजावं म्हणून मी एकच basic example घेऊन त्यात data ची भर घालत असायचो. strength, rigidity, torsional rigidity , deflection  वगैरे मुळे diameter कसा बदलतो हे दाखवून देत होतो. बऱ्याच मुलांना ते आवडतंय, समजतंय हे जाणवत होतं...पण पण काहींच्या बाबतीत  झालं उलटंच  "अख्ख्या chapter मध्ये सरांनी फक्त एकच example शिकवलं " असा feedback आला. तुमचं नुसतं शिकवणं मुलांपर्यंत पोहचून चालत नाही तर त्यामागचा विचार / हेतू सुद्धा नीट पोहोचायला हवा. ते सुद्धा समोरच्याला नीट कळेल अशा पद्धतीने. हे माझं शिक्षण त्या feedback ने झालं.
  वर्षाच्या शेवटी सर, तुम्ही MD-1( Machine Design) पेक्षा या गेल्या सेमचं MQC छान शिकवलंत अशी कमेंट आली. अर्थात मुलांप्रमाणे मी पण नवीन शिक्षक होतो. कसं शिकवायचं हेच तर शिकत होतो. त्यामुळे असे feedback मी खूप positively घेतले. खिलाडूवृत्तीने आशा comment स्वीकारणे आणि योग्य ते बदल करणे हे हळूहळू जमायला लागलं होतं. त्यावेळी मात्र जीव तोडून शिकवलेला 'माझा' असलेला  Machine Design विषय सोडून मीच चाचपडत, अभ्यास करत शिकवलेला MCQ हा विषय छान शिकवलात हे वाचून थोडं हताश व्हायला झालेलं. तुम्ही ठरवता, करता एक आणि समोरच्या विद्यार्थ्यांना ते काय आणि कसं वाटेल याचा अंदाज बांधणं कठीण असतं. पण आपण करत राहायचं, कारण शिकवायला आवडतंय आपल्याला. हेच सूत्र पक्कं होतं माझ्या डोक्यात.

     प्रत्येक सेमिस्टरमध्ये नवीनच विषय शिकवायला मिळण्याचे चक्र पहिली दोन वर्षे तरी चालूच राहीलं. त्यावेळी ह्या प्रकाराचा राग यायचा .पण अनेक वेगळ्या विषयांची तयारी या निमित्ताने झाली. कुठलाही नवीन विषय आपण शिकवू शकतो हा आत्मविश्वास मिळाला. माझे एक सहकारी तर गमतीने म्हणायचे सुद्धा की "अगदी डिजिटल सिग्नल प्रोसेसिंग किंवा मायक्रो कंट्रोलर वगैरे विषय पण आता मी शिकवू शकतो."

    हळूहळू तोच विषय दुसऱ्यांदा- तिसऱ्यांदा शिकवायला मिळायला लागला. पहिल्यांदाच तशी वेळ आली अर्थातच मशीन डिझाईनवर .एकीकडे दरवेळी शिकवताना नव्याने अभ्यास व्हायचा आणि काही संकल्पना नव्याने कळायच्या. उदाहरणार्थ, डिझाईन मध्ये मला टाटा मोटर्समध्ये  पडलेला एक प्रश्न – गाड्यांचे gear ratio  नेहमी 4.09 , 2.56 , 1.37 असे विचित्र का असतात?  (सरळ 4, 4.1, 2.5 असे का नसतात?) याचे उत्तर गिअर डिझाईन  शिकवायला लागल्यावर, खरंतर दुसऱ्यांदा शिकवताना कळलं. अशी उत्तरं मिळाली की कधी एकदा ती वर्गात सांगतो असं व्हायचं. गमतीचा भाग असा की या प्रश्नाचे उत्तर TML (टाटा मोटर्स )मधल्या सुद्धा कोणी नीट देऊ शकलेलं नव्हतं. Theory आणि  practical असं connect करता आलं कि शिकण्याचा आनंद मनापासून घेता येतो.

   पुस्तकातील शिकलेलं खरंच पुढे उपयोगी पडतं का? नवीन टेक्नॉलॉजी येत आहेत, मग पुस्तकातला अभ्यास करून काय उपयोग? असे प्रश्न समोरच्या सगळ्या विद्यार्थ्यांच्या मनात असायचे. मग अनेक topics शिकवताना टाटा मोटर्स मधले अनुभव कामाला यायचे. टाटामोटर्स मधे काम करताना पडलेले प्रश्न हे मी काँलेजमधे शिकताना  पुस्तकात वाचलेल्या अमूक तमूक  टाँपिकमधे होते, ते तेंव्हा वाचलेलं मी टाटात कसं apply केलं, कसं उपयोगात आणलं, पुस्तकातली कोणती concept आठवली आणि उपयोगी पडली  ते सांगायचो. जे खरंच होतं. अशा अनुभवांची गोष्ट करून वर्गात सांगितली ती सगळ्यांना appreciate  व्हायची.

    तोच विषय परत शिकवताना आधीपेक्षा चांगल्या प्रकारे शिकवायचा असं वाटायचं.  त्यासाठी नवीन नवीन प्रयोग करायला पण सुरुवात केली. अशा काही प्रयोगांची कथा परत कधीतरी.

अमर परांजपे.